خانه / مقالات / اهمیت روابط عمومی در کتابخانه ها – قسمت آخر

اهمیت روابط عمومی در کتابخانه ها – قسمت آخر

نیازهای جامعۀ اطلاعاتی
هر جامعۀ اطلاعاتی با توجه به خصیصۀ اصلی آن که وابستگی شدید به تولید و مصرف “اطلاعات” است، دارای نیازمندی‌های ویژه‌ای است که محور اصلی همۀ این نیازها اطلاعات است. عمده‌ترین محورهای این نیازها در سرفصل‌های زیر خلاصه می‌شود:

  1. اطلاعات فناوری و صنعت
  2. اطلاعات مربوط به تحقیق و توسعه
  3. اطلاعات پایه پزشکی و پیراپزشکی
  4. اطلاعات نظامی و استراتژیک
  5. اطلاعات انسانی (جمعیت‌شناختی، مردم‌شناختی، بوم‌شناختی و…)
  6. اطلاعات فرهنگی، ادبی، هنری و اقناعی
  7. اطلاعات علمی

از طرفی دیگر برای اطلاعات، ویژگی‌هایی مطرح می‌شود. ویلیامز برای اطلاعات شش متغیر را در نظر می‌گیرد که عبارتند از:
۱.
کمیت اطلاعات: که می‌تواند با تعداد مدارک، صفحات، واژه‌ها، حروف، نمودارها و تصاویر و… اندازه‌گیری شود.
۲.
محتوا: که عبارت است از معنی و مفهوم اطلاعات.
۳.
ساختار: که مربوط به شکل ظاهری یا سازمان اطلاعات و رابطۀ منطقی بین عبارات یا عناصر است.
۴.
زبان: که مشتمل بر علائم و حروف الفبا و ترکیب‌هایی است که بوسیلۀ آن‌ها، مطالب و پیام بیان می‌شود.
۵.
کیفیت: که کامل بودن، صحت داشتن، مناسب بودن و به هنگام بودن اطلاعات را توصیف و مشخص می‌کند.
۶.
عمر: که عبارت است از مدت زمانی که اطلاعات دارای ارزش می‌باشد.
مجموعۀ تحولاتی که در عرصۀ فناوری ارتباطات و اطلاعات اتفاق افتاده باعث گسترش تولید و مصرف اطلاعات شده است. در کنار این دو عامل مهم، مقولۀ توزیع اطلاعات و اشاعۀ اطلاعات نیز به عنوان یکی از حیاتی‌ترین مقولات، برای کنترل اطلاعات باید مورد توجه قرار گیرد که در ادامه به آن می‌پردازیم.
در چنین شرایطی روابط عمومی‌ها در کتابخانه‌ها موظف به همراهی با فرایند توسعۀ تولید و مصرف اطلاعات و نیز” دانش کاربری اطلاعات” هستند و می‌توان ادعا کرد که با توجه به این که خمیر مایۀ روابط عمومی الکترونیک در چنین جامعه‌ای “اطلاعات” است، لذا اصولاً روابط عمومی الکترونیک در کتابخانه‌ها سیستمی اطلاع‌مدار است که در آن سه عنصر اطلاع‌یابی، اطلاع‌شناسی و اطلاع‌رسانی تعیین کننده و دارای نقش اساسی هستند.

اقتصاد اطلاعات
در عصر اطلاعات و جامعۀ اطلاعاتی نوعی جدید از اقتصاد (مانند دیگر پدیده‌ها) به وجود آمده است. در این اقتصاد اندیشه‌ها، تصویرهای ذهنی و دانش از فرآورده‌های مادی، ماشین‌ها و مواد خام اهمیت بیشتری می‌یابند. همان‌گونه که مهار انرژی موجد جامعۀ صنعتی بوده است، به همان‌گونه نیز تسلط بر داده‌پردازی و انتقال داده‌ها “اقتصاد اطلاعات” یا” اقتصاد مبتنی بر اطلاعات” را پدید آورده است.
اقتصاد اطلاعات از چهار عنصر اصلی تشکیل می‌شود که عبارتند از:
فناوری ارتباطات و اطلاعات
دارایی‌های معنوی
کتابخانه‌ها و بانک‌های اطلاعاتی الکترونیکی
فناوری زیستی و کتابخانه‌ها و بانک‌های اطلاعاتی سنتی

اهمیت اقتصاد اطلاعات را در سه سطح می‌توان ارزیابی کرد:
۱- در سطح فرد
۲-
در سطح مؤسسات
۳-
در سطح کل جامعه

مدیریت اطلاعات و روابط عمومی
یکی از موضوعات بسیار مهم روابط عمومی در جامعۀ اطلاعاتی، “مدیریت اطلاعات” است. طرح بحث مدیریت اطلاعات در روابط عمومی اساساً تجلی نگرش مسئولانه و واقع‌گرایانه به عصر اطلاعات و جامعۀ اطلاعاتی است.
اکنون مؤسسات و سازمان‌ها به خوبی دریافته‌اند که حفظ موقعیت‌شان -چه در جهت بهبود سازمانی و چه در جهت توسعه معقول و مناسب فعالیت‌ها-، بدون بهره گیری از استراتژی‌ها و راهبردهای علمی و عملی” مدیریت اطلاعات” ممکن نخواهد بود.
امروزه بحث مدیریت مدارک و اسناد، اطلاعات غیر مدون و پراکنده، اطلاعات غیر کتبی نظیر پیام‌های صوتی، نمودارها و نقشه‌ها، عکس‌ها و تصاویر ماهواره‌ای و جداول آماری و نظایر آن‌ها ذهن متخصصان را سخت مشغول ساخته است.
یکی از پیامدهای انقلاب اطلاعات -در نتیجۀ رشد غیر قابل تصور اطلاعات-” انفجار اطلاعات” می‌باشد. این معضل، تمامی مراحل اطلاعاتی اعم از گردآوری، سازماندهی و اشاعه را در بر می‌گیرد. اطلاعات به اندازه‌ای متراکم و متکثر شده که برخی از متخصصان از آن به عنوان “آلودگی اطلاعات” یاد می‌کنند.
با این توضیح مدیریت اطلاعات را می‌توان این گونه تعریف کرد: «به کارگیری اصول مدیریت برای فراهم آوردن، سازماندهی، کنترل، اشاعه و کاربرد اطلاعات به منظور اجرای مؤثر و کارآمد در سازمان‌ها و مؤسسات». مدیریت اطلاعات با چند مقولۀ ارزشی سروکار دارد، از جمله: کیفیت، مالکیت، استفاده و امنیت اطلاعات در مورد عملکرد سازمان‌ها و نهادها. در حقیقت مدیریت اطلاعات تمامی فرایندهای اطلاع رسانی اعم از دریافت، ذخیره سازی، اشاعه و فناوری را در بر می‌گیرد.
نقش مدیریت اطلاعات در جامعۀ امروز به گونه‌ای است که می‌توان ادعا کرد، مهم‌ترین عوامل پیشرفت کشورهای به اصطلاح”شمال” در راستای توسعۀ اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، توجه روزافزون به موضوع” مدیریت اطلاعات” است.

سواد رسانه‌ای و سواد اطلاعاتی کارگزاران روابط عمومی
با توجه به تأثیرات شگرف انقلاب ارتباطات و اطلاعات بر تمامی عرصه‌های اجتماعی (همان‌طور که قبلاً هم اشاره شد)؛ تمامی کتابخانه‌ها برای حضور در این شرایط و ایفای نقش اصلی و اساسی خود باید با دو مقولۀ مهم آشنا باشند. این دو مقولۀ مهم می‌تواند ما را در جهت رسیدن به روابط عمومی الکترونیک در کتابخانه‌ها یاری کند: “سواد رسانه‌ای” و” سواد اطلاعاتی”. این دو مقوله از جمله پیش شرط‌های مهم برای تحقق روابط عمومی الکترونیک در کتابخانه‌ها به شمار می‌روند که کتابدارن باید با آن‌ها آشنا شوند.

سواد رسانه‌ای
سواد رسانه‌ای به طور خلاصه عبارت است از «قدرت درک نحوۀ کار رسانه‌ها و معنی سازی در آن‌ها و چگونگی سازماندهی استفاده از آنها».
«سواد رسانه‌ای صرفاً به معنی خواندن و نوشتن نیست. سواد رسانه‌ای مبحث جذابی در ارتباطات است که می‌کوشد خواندن سطرهای نانوشتۀ رسانه‌های نوشتاری، تماشای پلان‌های به نمایش در نیامده و یا شنیدن صداهای پخش نشده از رسانه‌های الکترونیک را به مخاطبان بیاموزد.»
به سخن دیگر سواد رسانه‌ای می‌کوشد تا با شفاف سازی فنون انتقال و القای پیام، نظام‌های معنی‌سازی در رسانه‌ها را فاش سازد. می‌توان گفت سواد رسانه‌ای قدرت درک نحوۀ ساخت پذیری و گفتمانی شدن واقعیت‌ها در رسانه‌هاست.

ضرورت فراگیری سواد رسانه‌ای
رسانه‌ها بر حیات فرهنگی و سیاسی ما سلطه دارند.
تقریباً همۀ اطلاعات ما جز مواردی که آن‌ها را مستقیماً تجربه می‌کنیم “رسانه‌ای شده” هستند.
رسانه‌ها قادرند مدل‌های ارزشی و رفتاری پرقدرتی خلق کنند.
رسانه‌ها بدون آن که خودآگاه ما را فعال کنند، بر ما تأثیر می‌گذارند.
سواد رسانه‌ای می‌تواند، مصرف رسانه‌ای ما را لذت بخش‌تر کند.
سواد رسانه‌ای می‌تواند یک رابطۀ انفعالی را به یک رابطۀ فعال تبدیل کند.

سواد اطلاعاتی
سواد اطلاعاتی از موضوعات جالب و جدید در عصر اطلاعات است. این موضوع را می‌توان یکی از عوامل مؤثر برای حضوری موفق و پویا در این عصر، به ویژه برای کتابداران دانست.

سواد اطلاعاتی چنین تعریف می‌شود:
“مجموعه‌ای از توانایی‌ها و مهارت‌هاست برای جستجو، ارزیابی و استفادۀ مؤثر و بهینه از اطلاعات مورد نیاز برای فرد یا افراد.”
عموماً “سواد رایانه‌ای” تداعی کنندۀ نوعی از “مهارت” است که متضمن کارآیی در تعدادی از کاربردهای رایانه‌ای امروز، مثل واژه پردازی و پست الکترونیکی است. با وجود سرعت تحولات، سواد نیز هدف بسیار کوچکی است زیرا فاقد “دوام” است. از آن جا که فناوری با حالت جست و خیزوار تغییر می‌کند مهارت‌های کنونی کهنه می‌شوند و راهی برای تبدیل آن‌ها به مهارت‌های تازه نیست. راه حل بهتر این است که افراد به طور مرتب در پی سازگاری با تغییرات فناوری باشند این امر مستلزم یادگیری مطالب بنیانی کافی، در حدی است که فرد را قادر سازد مهارت‌های جدیدی را به شیوه‌ای مستقل و پس از پایان تحصیلات رسمی، کسب کند.
در مبحث سواد اطلاعاتی باید بر عنصر “تبحر” به عنوان عامل تعیین کننده که تضمین کنندۀ سطح بالاتری از کاردانی است، تأکید کرد.
افراد متبحر در فناوری اطلاعات قادرند نظرات خود را به شکل خلاق بیان کرده، دانش را دوباره فرمول‌بندی کنند و ترکیب اطلاعاتی جدیدی را بسازند. تبحر در فناوری اطلاعات مستلزم یک فرایند یادگیری دائمی است که در طی آن افراد به طور مستمر آنچه را که می‌دانند، به کار می‌بندند تا از طریق سازگاری با تحولات و کسب دانش بیش‌تر، در به کار بستن فناوری اطلاعات در زندگی شخصی و کار خود، کار آمد‌تر باشند.

تبحر در بهره‌مندی از فناوری اطلاعات مستلزم سه نوع مهارت است:
الف. مهارت‌های کاربردی: توانایی استفاده و کاربرد رایانه که افراد را قادر می‌سازد فناوری اطلاعات را بلافاصله به کار بندند. در بازار کنونی کار، مهارت جزء اساسی آمادگی شغلی است. مهم‌تر از همه این که مهارت، ذخیره‌ای از تجربۀ عملی با خود دارد که بر مبنای آن می‌توان توانمندی‌های جدیدی را بنا کرد.
ب. درک مفاهیم بنیانی: که اندیشه‌ها و اصول اساسی کاربرد رایانه‌ها، شبکه‌ها و اطلاعات را تبیین می‌کنند و شالودۀ بعد نرم‌افزاری فناوری را تشکیل می‌دهند؛ مفاهیم و چگونگی و علت وجود فناوری اطلاعات را توضیح می‌دهند و بینشی در قبال فرصت‌ها و محدودیت‌های آن در اختیار فرد می‌گذارد.
ج. ارتقای قابلیت‌های فکری: توانایی به کار بستن فناوری اطلاعات در هر وضع و شرایط به خصوص در شرایط پیچیده و دشوار است. این قابلیت‌ها افراد را قادر می‌سازد که فناوری اطلاعات را به نفع و در جهت خواست خود استفاده کنند تا از عهدۀ این شرایط و اوضاع بر‌آیند.
به طور خلاصه، هم سواد اطلاعاتی و هم تبحر در فناوری اطلاعات برای افرادی که می‌خواهند به شیوه‌ای کارآمد از فناوری اطلاعات استفاده کنند، ضروری است. امروزه به دست آوردن و شکل دادن اطلاعات بیش از پیش در گرو واسطه‌گری فناوری اطلاعات قرار می‌گیرد. فناوری اطلاعات کانال‌های انتشار، دسترسی و اشاعۀ اطلاعات را شکل می‌دهد.

عناصر اساسی تبحر در فناوری اطلاعات شامل مقوله‌های زیر است:
الف . مفاهیم فناوری اطلاعات
۱-
رایانه
۲-
سامانه اطلاعاتی: بخش‌های ساختاری عمومی یک سامانۀ اطلاعاتی، از قبیل اجزای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، افراد و فرایندها، میانجی‌ها (هم میانجی‌های فناوری و هم میانجی‌های انسان- رایانه) و…
۳- شبکه شامل محیط‌های انتقال اطلاعات (بستر‌های فنی مخابراتی انتقال اطلاعات)
۴ –
ارائه رقومی اطلاعات (دیجیتالیزه کردن داده‌ها)
۵ – سازماندهی اطلاعات: مفاهیم عمومی سازماندهی اطلاعات شامل فرم‌اها، ساختارها، رده‌بندی و نمایه سازی، کاوش و بازیابی، سنجش کیفیت اطلاعات، تألیف و ارائه و استناد، موتورهای کاوش در متن.
۶-
مدل سازی و پیرایش: فنون و روش‌های عمومی نمایش پدیده‌های واقعی مثل مدل‌های رایانه‌ای، نخست در شکل های مناسبی مثل سیستم‌های معادلات، نمودارها و روابط‌ها.

ب. مهارت‌های فناوری اطلاعات
راه اندازی رایانه‌های شخصی: مهارتی که شخص بتواند از رایانه استفاده کند و نیز بتواند قطعات یک رایانۀ شخصی و تجهیزات جانبی آن (مثل چاپگر و…) را به هم متصل کند.
استفاده از امکانات اساسی سیستم عامل: امروزه استفادۀ معمول از سیستم عامل به معنای توانایی نصب نرم‌افزار جدید، حذف نرم‌افزارهای ناخواسته و بهره‌گیری از کاربردهای گوناگون آن است.
استفاده از یک واژه پرداز برای ایجاد یک سند متنی: در حال حاضر، حداقل مهارت‌ها در این عرصه عبارتند از توانایی انتخاب فونت، شماره گذاری صفحات، تنظیم و ویرایش اسناد.
اتصال یک رایانه به شبکه: در حال حاضر فرایند ساده شامل اتصال سیم تلفن به رایانه و ایجاد اشتراک نزدیک ارائه کنندۀ خدمات اینترنتی است، هر چند که با ظهور گزینه‌های ارتباطی نیرومندتر، این فرایند احتمالاً پیچیده‌تر می‌شود.
استفاده از اینترنت برای یافتن اطلاعات و منابع: در حال حاضر مکان‌یابی اطلاعات در اینترنت مشتمل بر استفاده از مرورگرها و موتورهای کاوش است. استفاده از موتورهای کاوش و مرورگرها مستلزم درک نیازهای فرد و چگونگی ربط آن‌ها با منابع و اطلاعات موجود در منابع و اطلاعاتی که عملاً یافته می‌شوند و نیز توانایی تدوین پرسش و ارزیابی یافته‌هاست.
استفاده از رایانه برای برقراری ارتباط با دیگران: در حال حاضر پست الکترونیکی شکل غالب ارتباطات مبتنی بر رایانه است. ظهور تغییرات و اصلاحات، و نیز شکل‌های کاملاً جدیدی از ارتباطات در آینده انتظار می‌رود.
استفاده از یک سیستم داده پایگاهی، برای سازماندهی اطلاعات سودمند و دسترسی به آن: در حال حاضر سیستم‌های مبتنی بر”اس.کیو.ال/S.Q.L” در بازار کار، فراگیر می با‌شند و برنامه‌های مدیریت اطلاعات شخصی روز به روز بیش‌تر رواج می‌یابند. در آینده شیوه‌های متفاوتی، شاید شیوه‌های مبتنی بر وب، به عنوان شکل غالب این برنامه‌های مدیریت اطلاعات، رواج خواهند یافت.
اگر بخواهیم تعریفی از روابط الکترونیک و اهمیت آن در کتابخانه ارائه کنید، باید بگوییم که روابط الکترونیک روش بکار گرفتن فن‌آوری ارتباطات و اطلاعاتی ICT و سیستم‌های نو اطلاع‌رسانی و اطلاع‌یابی برای ارائه خدمات منطبق با خواسته‌ها و نیازهای مخاطبان به طور لحظه‌ای به منظور تحقق بخشیدن به هدف‌های روابط عمومی است. هدف از راه اندازی آن در کتابخانه‌ها رسیدن به روزی است که بتوان تمام خدمات کتابخانه را به طور شبانه روزی و بدون مراجعه فیزیک مخاطبان به آن سازمان و تنها با اتصال به پایگاه‌های اینترنتی آن نهاد عرضه داشت.
دکتر سعید غفاری

درباره ی وحید