خانه / مقالات / اهمیت روابط عمومی در کتابخانه‌ها

اهمیت روابط عمومی در کتابخانه‌ها

اهمیت روابط عمومی در کتابخانه‌ها

قسمت اول
امروزه انقلاب ارتباطات همه پدیده‌ها و مسائل زندگی اجتماعی انسان را متحول کرده است و در سطح گسترده‌ای زندگی و نحوه کار ما را تحت تأثیر خود قرار داده است.

بشر امروزی برای استفاده بیش از امکانات و تسلط به آن نیاز به اطلاعات دارد چیزی که در آینده نزدیک باعث شکل گیری قطب جدید در نظام اطلاعاتی خواهد گردید و این انقلاب ارتباطات و اطلاعات به اندازه حیاتی و مهم هستند که در آینده نزدیک تنها معیار توسعه یافتگی یک کشور خواهند بود.در چنین شرایطی کتابخانه‌ها موظف به همراهی با فرایند توسعه تولید و مصرف اطلاعات و نیز دانش کاربردی اطلاعات هستند.
انسان امروز در عصری زندگی می‌کند که به “عصر ارتباطات و اطلاعات” مشهور است. این عصر محصول تحول و انقلاب در حوزۀ مهم فناوری است:
الف- تحول و انقلاب در حوزۀ ارتباطات
ب- تحول و انقلاب در حوزۀ اطلاعات
نمادهای این دو جریان که موازی با هم پیش می‌روند در حوزۀ “فناوری اطلاعات”، رایانه است و در حوزۀ “فناوری ارتباطات”، “اینترنت”؛ که با تلفیق این دو، تحول چشم‌گیری در جهان معاصر ایجاد شده است.
حضور این دو نماد در کنار هم، مقدمات انقلابی بزرگ را فراهم کرده است که زندگی یکایک ما، سازمان‌ها و کل جامعه را تحت تأثیر قرار داده است و به “انقلاب ارتباطات” معروف است. انقلاب ارتباطات همۀ پدیده‌ها و شئون زندگی اجتماعی را متحول کرده است. این تحول شیوه‌های زندگی اقتصادی، جنگ کردن و معیار قدرت ملت‌ها و… را در بر می‌گیرد و عمق و گسترۀ آن به نحوی است که حذف آن از زندگی انسان معاصر غیر قابل تصور است.
“فناوری ارتباطات و اطلاعات” همچنین به شدت و در سطحی گسترده زندگی و نحوۀ کار ما را تحت تأثیر قرار داده است. بشر بدون استفاده از فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی موجود قادر نیست کاری را به انجام برساند؛ زیرا با شتاب ارسال و انتشار “داده‌ها”، آمارها و اطلاعات، ما شاهد پدیده‌ای جدید در زمینۀ “اطلاعات” هستیم که وجهی از آن “انفجار اطلاعات” است.
در یک جمع‌بندی مختصر باید گفت که انقلاب ارتباطات باعث به وجود آمدن تغییرات عمیقی در نظام ارتباطات شده است. از جمله این تغییرات، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
– دو سویه تعاملی بودن؛
– سرعت فوق العاده؛
– چند رسانه‌ای بودن؛
– جهان گرایی و درنوردیدن مرزهای جغرافیایی؛
– فشردگی زمان و مکان؛
انقلاب ارتباطات و اطلاعات و در نهایت “انقلاب سایبرنتیک” تهدیدها و فرصت‌های بسیاری را به وجود آورده است. این پدیده هم امید و هم نگرانی آفریده و با حضور خود در بطن زندگی بشری هنوز آثارش به خوبی شناخته نشده است. بر اثر این انقلاب، زندگی بشر به سوی تعامل در “فضایی مجازی” یا “سایبرنتیک” و نیز اینترنتی حرکت می‌کند؛ فضایی که در آن واقعیت شکلی مجازی دارد.
در فضای سایبرنتیک، شکل‌گیری “جوامع اطلاعاتی”، “شهرهای الکترونیکی” به وجود آمده که از جمله دستاوردهای انقلاب یاد شده است. از دیگر آثار انقلاب ارتباطات و اطلاعات و همچنین از آثار اجتماعی انقلاب رایانه شکل‌گیری دورانی است که می‌توان آن را عصر حاکمیت پدیده‌های الکترونیک دانست و اگر آن را به هر مفهومی و یا پدیده‌ای اضافه کنیم به آخرین تحول فناورانه در آن زمینه می‌رسیم:

  • بانکداری الکترونیک
  • تجارت الکترونیک
  • روابط عمومی الکترونیک

از طرف دیگر بشر امروزی برای کسب ثروت، دارایی و قدرت، نیاز به دانایی فزاینده دارد. گروه “اغنیای اطلاعاتی” که در مقابل “فقرای اطلاعاتی” قرار دارند، گروهی از مردم هستند که بیش‌ترین امکان استفاده و دسترسی و تسلط بر اطلاعات را دارند و می‌دانند که چگونه از امکانات دانایی برای تولید ثروت استفاده کنند. این مسأله باعث به وجود آمدن مسأله‌ای به نام شکاف اطلاعاتی و شکاف دیجیتالی شده است. چیزی که باعث شکل‌گیری قطب‌های جدید در نظام قدرت جهانی، جغرافیای سیاسی و اطلاعاتی گردیده است.
انقلاب ارتباطات و اطلاعات به آن اندازه حیاتی و مهم است که به تنها معیار توسعه یافتگی کشورها تبدیل شده است، به طوری که می‌توان ادعا کرد «ملل عقب مانده در جهان امروز آن‌هایی هستند که دیر وارد انقلاب صنعتی شده‌اند، ملل عقب‌مانده، آن‌هایی هستند که دیر وارد مرحلۀ انقلابی اطلاعاتی شده باشند.»
مجموعۀ این تحولات را باید در بستر جامعۀ اطلاعاتی دنبال کنیم. جامعۀ اطلاعاتی قبل از هر چیز مولود پیوندهای سخت‌افرازی و نرم‌افزاری متعددی است که ریشه در ساختار فنی- اجتماعی آن دارد و از مهم‌ترین اجزای آن است. در این ساختار می‌توان مقوله‌هایی از جمله دیجیتالی شدن تمامی صور داده‌ها و اطلاعات (متن، صدا و….)، عمومیت استفاده از رایانه‌های شخصی، توسعۀ قدرت ذخیره سازی اطلاعات دیجیتال، توسعۀ تمامی اجزای شبکه‌های مخابراتی (کابل نوری، ماهواره‌ها، تلفن‌های همراه و…) و بالاخره پیوند همگی آنها در ساختاری به نام اینترنت که شبکه‌ها را عملاً از ساختارهای قبلی (سازمانی، محلی و ملی و…) رها می‌سازد، اشاره کرد.
در نهایت اصطلاح “جامعۀ اطلاعاتی” و مفاهیم شبیه به آن یعنی “عصر اطلاعات”،” اقتصاد اطلاعات” جامعه‌ای را توصیف می‌کنند که برای تولید انواع کالا‌ها و خدمات، وابستگی زیادی به کاربرد فناوری اطلاعات دارد. جامعۀ صنعتی برای توسعۀ کار بدنی انسان‌ها به نیروی درونی موتورها نیازمند بود، اما جامعۀ اطلاعاتی برای توسعۀ کار ذهنی، نیازمند فناوری رایانه است.
در” اقتصاد مبتنی بر اطلاعات” اندیشه‌ها، تصویرهای ذهنی و دانش، از فرآوردهای مادی، ماشینی مواد خام، اهمیت بیشتری می‌یابند همان‌گونه که مهار انرژی موجد جامعۀ صنعتی بود، تسلط بر داده پردازی و انتقال داده ها “اقتصاد مبتنی بر اطلاعات” را پدید آورده است.
این شکل جدید اقتصاد از چهار بخش تشکیل شده که چهارمین بخش آن نیرومندتر از سایر بخش‌ها است:
– فناوری اطلاع رسانی و ارتباطات
– تبلیغات تجاری
– خدمات بانکی، بانک‌ها و پایگاه اطلاعاتی و اطلاع‌رسانی
– فناوری زیستی
باید بگوییم که” روابط عمومی الکترونیک” به عنوان یک ضرورت و نیاز غیر قابل انکار در شرایط جدید، مطرح است. “جامعۀ اطلاعاتی” شرایط را به گونه‌ای مطرح می‌سازد که باید نگاه سنتی خود را نسبت به روابط عمومی تغییر دهیم و بدانیم که شرط بقا در چنین شرایطی درک صحیح و درست از کیفیت اطلاع‌رسانی الکترونیک است.

امروزه انقلاب ارتباطات همه پدیده‌ها و مسائل زندگی اجتماعی انسان را متحول کرده است و در سطح گسترده‌ای زندگی و نحوه کار ما را تحت تأثیر خود قرار داده است.
بشر امروزی برای استفاده بیش از امکانات و تسلط به آن نیاز به اطلاعات دارد چیزی که در آینده نزدیک باعث شکل گیری قطب جدید در نظام اطلاعاتی خواهد گردید و این انقلاب ارتباطات و اطلاعات به اندازه حیاتی و مهم هستند که در آینده نزدیک تنها معیار توسعه یافتگی یک کشور خواهند بود.
در چنین شرایطی کتابخانه‌ها موظف به همراهی با فرایند توسعه تولید و مصرف اطلاعات و نیز دانش کاربردی اطلاعات هستند. انسان امروز در عصری زندگی می‌کند که به “عصر ارتباطات و اطلاعات” مشهور است. این عصر محصول تحول و انقلاب در حوزۀ مهم فناوری است:
الف- تحول و انقلاب در حوزۀ ارتباطات
ب- تحول و انقلاب در حوزۀ اطلاعات
نمادهای این دو جریان که موازی با هم پیش می‌روند در حوزۀ “فناوری اطلاعات”، رایانه است و در حوزۀ “فناوری ارتباطات”، “اینترنت”؛ که با تلفیق این دو، تحول چشم‌گیری در جهان معاصر ایجاد شده است.
حضور این دو نماد در کنار هم، مقدمات انقلابی بزرگ را فراهم کرده است که زندگی یکایک ما، سازمان‌ها و کل جامعه را تحت تأثیر قرار داده است و به “انقلاب ارتباطات” معروف است. انقلاب ارتباطات همۀ پدیده‌ها و شئون زندگی اجتماعی را متحول کرده است. این تحول شیوه‌های زندگی اقتصادی، جنگ کردن و معیار قدرت ملت‌ها و… را در بر می‌گیرد و عمق و گسترۀ آن به نحوی است که حذف آن از زندگی انسان معاصر غیر قابل تصور است.
“فناوری ارتباطات و اطلاعات” همچنین به شدت و در سطحی گسترده زندگی و نحوۀ کار ما را تحت تأثیر قرار داده است. بشر بدون استفاده از فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی موجود قادر نیست کاری را به انجام برساند؛ زیرا با شتاب ارسال و انتشار “داده‌ها”، آمارها و اطلاعات، ما شاهد پدیده‌ای جدید در زمینۀ “اطلاعات” هستیم که وجهی از آن “انفجار اطلاعات” است.
در یک جمع‌بندی مختصر باید گفت که انقلاب ارتباطات باعث به وجود آمدن تغییرات عمیقی در نظام ارتباطات شده است. از جمله این تغییرات، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
– دو سویه تعاملی بودن؛
– سرعت فوق العاده؛
– چند رسانه‌ای بودن؛
– جهان گرایی و درنوردیدن مرزهای جغرافیایی؛
فشردگی زمان و مکان؛

انقلاب ارتباطات و اطلاعات و در نهایت “انقلاب سایبرنتیک” تهدیدها و فرصت‌های بسیاری را به وجود آورده است. این پدیده هم امید و هم نگرانی آفریده و با حضور خود در بطن زندگی بشری هنوز آثارش به خوبی شناخته نشده است. بر اثر این انقلاب، زندگی بشر به سوی تعامل در “فضایی مجازی” یا “سایبرنتیک” و نیز اینترنتی حرکت می‌کند؛ فضایی که در آن واقعیت شکلی مجازی دارد.
در فضای سایبرنتیک، شکل‌گیری “جوامع اطلاعاتی”، “شهرهای الکترونیکی” به وجود آمده که از جمله دستاوردهای انقلاب یاد شده است. از دیگر آثار انقلاب ارتباطات و اطلاعات و همچنین از آثار اجتماعی انقلاب رایانه شکل‌گیری دورانی است که می‌توان آن را عصر حاکمیت پدیده‌های الکترونیک دانست و اگر آن را به هر مفهومی و یا پدیده‌ای اضافه کنیم به آخرین تحول فناورانه در آن زمینه می‌رسیم:
– بانکداری الکترونیک
– تجارت الکترونیک
– روابط عمومی الکترونیک
از طرف دیگر بشر امروزی برای کسب ثروت، دارایی و قدرت، نیاز به دانایی فزاینده دارد. گروه “اغنیای اطلاعاتی” که در مقابل “فقرای اطلاعاتی” قرار دارند، گروهی از مردم هستند که بیش‌ترین امکان استفاده و دسترسی و تسلط بر اطلاعات را دارند و می‌دانند که چگونه از امکانات دانایی برای تولید ثروت استفاده کنند. این مسأله باعث به وجود آمدن مسأله‌ای به نام شکاف اطلاعاتی و شکاف دیجیتالی شده است. چیزی که باعث شکل‌گیری قطب‌های جدید در نظام قدرت جهانی، جغرافیای سیاسی و اطلاعاتی گردیده است.
انقلاب ارتباطات و اطلاعات به آن اندازه حیاتی و مهم است که به تنها معیار توسعه یافتگی کشورها تبدیل شده است، به طوری که می‌توان ادعا کرد «ملل عقب مانده در جهان امروز آن‌هایی هستند که دیر وارد انقلاب صنعتی شده‌اند، ملل عقب‌مانده، آن‌هایی هستند که دیر وارد مرحلۀ انقلابی اطلاعاتی شده باشند.»
مجموعۀ این تحولات را باید در بستر جامعۀ اطلاعاتی دنبال کنیم. جامعۀ اطلاعاتی قبل از هر چیز مولود پیوندهای سخت‌افرازی و نرم‌افزاری متعددی است که ریشه در ساختار فنی- اجتماعی آن دارد و از مهم‌ترین اجزای آن است. در این ساختار می‌توان مقوله‌هایی از جمله دیجیتالی شدن تمامی صور داده‌ها و اطلاعات (متن، صدا و….)، عمومیت استفاده از رایانه‌های شخصی، توسعۀ قدرت ذخیره سازی اطلاعات دیجیتال، توسعۀ تمامی اجزای شبکه‌های مخابراتی (کابل نوری، ماهواره‌ها، تلفن‌های همراه و…) و بالاخره پیوند همگی آنها در ساختاری به نام اینترنت که شبکه‌ها را عملاً از ساختارهای قبلی (سازمانی، محلی و ملی و…) رها می‌سازد، اشاره کرد.
در نهایت اصطلاح “جامعۀ اطلاعاتی” و مفاهیم شبیه به آن یعنی “عصر اطلاعات”،” اقتصاد اطلاعات” جامعه‌ای را توصیف می‌کنند که برای تولید انواع کالا‌ها و خدمات، وابستگی زیادی به کاربرد فناوری اطلاعات دارد. جامعۀ صنعتی برای توسعۀ کار بدنی انسان‌ها به نیروی درونی موتورها نیازمند بود، اما جامعۀ اطلاعاتی برای توسعۀ کار ذهنی، نیازمند فناوری رایانه است.
در” اقتصاد مبتنی بر اطلاعات” اندیشه‌ها، تصویرهای ذهنی و دانش، از فرآوردهای مادی، ماشینی مواد خام، اهمیت بیشتری می‌یابند همان‌گونه که مهار انرژی موجد جامعۀ صنعتی بود، تسلط بر داده پردازی و انتقال داده ها “اقتصاد مبتنی بر اطلاعات” را پدید آورده است.
این شکل جدید اقتصاد از چهار بخش تشکیل شده که چهارمین بخش آن نیرومندتر از سایر بخش‌ها است:

  1. فناوری اطلاع رسانی و ارتباطات
  2. تبلیغات تجاری
  3. خدمات بانکی، بانک‌ها و پایگاه اطلاعاتی و اطلاع‌رسانی
  4. فناوری زیستی

باید بگوییم که” روابط عمومی الکترونیک” به عنوان یک ضرورت و نیاز غیر قابل انکار در شرایط جدید، مطرح است. “جامعۀ اطلاعاتی” شرایط را به گونه‌ای مطرح می‌سازد که باید نگاه سنتی خود را نسبت به روابط عمومی تغییر دهیم و بدانیم که شرط بقا در چنین شرایطی درک صحیح و درست از کیفیت اطلاع‌رسانی الکترونیک است.

فناوری ارتباطات و اطلاعات

در خصوص فناوری ارتباطات و اطلاعات تعاریف بسیاری ارائه شده است که در این جا به چند مورد بسنده می‌شود:

  • فناوری ارتباطی و اطلاعاتی عبارتند از مجموعه‌ای از دستگاه‌ها به نام رایانه، تلفن، شبکه‌ها و محیط‌های انتقال مخابراتی داده‌پردازها، ایستگاه‌های کاری، ربات‌ها، ماهواره‌ها، تلویزیون‌های سی‌بل و غیره که از طریق نرم‌افرازها فعال می‌شوند.
  • مجموعه ای از دستگاه‌ها به نام رایانه و ارتباطات راه دور که انتقال حجم عظیمی از داده‌ها به شکل متن، تصویر، صدا و گرافیک را در مقیاس وسیع امکان‌پذیر می‌سازد.

“مانوئل کاستلز” تعریف جامع‌تری را ارائه می‌کند: “فناوری ارتباطات و اطلاعات عبارت است از مجموعه‌ای همگرا از فناوری‌ها در میکروالکترونیک‌ها، کامپیوتینگ‌ها (شامل نرم افزارها و ماشین‌ها) ارتباطات راه‌دور، مخابره و پخش الکترونیک‌های نوری است.”
فناوری ارتباطات و اطلاعات از دو بخش فناوری‌های ارتباطی مانند (تلفن، فاکس، فناوری پخش، ماهواره، تلویزیون کابلی ، کابل‌های نوری و…) و فناوری اطلاعاتی (رایانه ، نرم‌افزارها و…) تشکیل شده است.
در یک جمع‌بندی کلی فناوری اطلاعات را می‌توان این گونه تشریح کرد:
اگر فناوری اطلاعات را مثلثی در نظر بگیریم، سه رأس آن را” سیستم‌های اطلاعات”، “اتوماسیون اداری” و “ارتباطات” تشکیل می‌دهد.

جامعۀ اطلاعاتی

با توجه به این که در این مقاله از واژۀ “جامعۀ اطلاعاتی” به کرات استفاده شده است، به جاست که قبل از پرداختن به موضوع اصلی، کمی پیرامون آن بحث شود.
“جامعۀ اطلاعاتییک جامعۀ پست مدرنیستی به حساب می‌آید که بر تولید اطلاعات متکی است. در حالی که جامعۀ مدرن (عصر انقلاب صنعتی) بر تولید کارخانه‌ای و ماشین‌آلات صنعتی متکی و استوار بود. به عبارت بهتر می‌توان گفت مشخصۀ عصر مدرن، کارخانه و محصولات صنعتی کشاورزی است و مشخصۀ عصر پست مدرن، اطلاعات است. در جامعۀ اطلاعاتی این فکر است که دارای ارزش است و در چنین جامعه‌ای ما با فکر سالارها سر و کار داریم.
در کلام دیگر جامعۀ اطلاعاتی به جامعه‌ای اطلاق می‌گردد که در آن اکثریت نیروی کار مرکب از کارگزاران اطلاعاتی است. آمریکایی‌ها معتقدند که جامعۀ اطلاعاتی از دهۀ ۱۹۵۰ یعنی درست از سال ۱۹۵۶ در این کشور متولد شده است. در این زمان میزان کارمندان دفتری در این کشور یعنی دست اندرکاران امور اطلاعاتی و ارتباطی از تعداد کارگران صنعتی بیشتر شده است.

جامعۀ اطلاعاتی و روابط عمومی
با توجه به تعاریف و ویژگی‌هایی که برای جامعۀ اطلاعاتی ذکر شد، اکنون به دسته بندی گروه‌های تشکیل دهندۀ این پدیده می‌پردازیم و سپس جایگاه روابط عمومی در چنین جامعه‌ای مطرح می‌شود. گروه‌های تشکیل دهندۀ جامعۀ اطلاعاتی سه دسته‌اند:

الف. اطلاع‌سازها
به گروهی از سازمان‌ها، مؤسسات، مراکز، نهادها، پژوهشگران، پایگاه‌ها و شبکه‌های اطلاعاتی که وظیفۀ آن‌ها تولید اطلاعات است، اطلاع‌ساز گفته می‌شود. گسترۀ اطلاعات تولیدی بسیار متنوع و گوناگون است. این اطلاعات می‌تواند طیف وسیعی از داده‌های خام و اطلاعات پردازش شده را در بر بگیرد. از جملۀ این موارد می‌توان به اطلاعات فردی، نظامی، سیاسی، علمی، صنفی، فناوری، هنری، ادبی، تجاری و… اشاره کرد.

ب. اطلاع‌پردازها
به گروهی از سازمان‌ها، مؤسسات، مراکز، نهادها، پایگاه‌ها و شبکه‌های رایانه‌ای که وظیفۀ سازمانی آن پردازش داده‌ها و اطلاعات است، اطلاع‌پرداز گفته می‌شود. این گروه به بازشناسی، گزینش، مجموعه‌سازی ، سازماندهی و پردازش داده‌ها و اطلاعات می‌پردازد. وظیفۀ این گروه می‌تواند از تهیۀ فهرست‌های موضوعی، ایجاد امکان کاوش‌های موضوعی و منطقی، به روز کردن اطلاعات، سازماندهی، رده‌بندی، آزمایش، گزینش تا اشاعۀ اطلاعات متفاوت باشد.

ج. اطلاع‌خواه‌ها
به گروهی از سازمان‌ها، مراکز، نهادها، مؤسسات و پژوهشگران و… که به منظور رفع نیازهای پژوهشی، آموزشی، تجاری، صنعتی، فناوری، علایق و… خود به اطلاعات مراجعه می‌کنند، اطلاع‌خواه گفته می‌شود. این گروه‌ها را اصطلاحاً “بهره گیران نهایی” نیز می‌نامند.

درباره ی وحید